Με την εμφάνιση των ανθρώπων πάνω στη γη μπορούμε να πούμε ότι χρονολογείται και η χρησιμοποίηση των βοτάνων για την θεραπεία των διαφόρων ασθενειών.
Ως ασθένεια ορίζουμε την διαταραχή της ομαλής λειτουργίας του οργανισμού οφειλόμενη στην επίδραση εξωτερικών και εσωτερικών βλαπτικών παραγόντων. Η υπερβολή του κρύου ή της ζέστης, καθώς και τα έντονα ψυχικά συναισθήματα (φόβος, λύπη κ.λ.π.) μπορούν να αποτελέσουν τα αίτια ασθενειών. Η εμφάνιση της ασθένειας οφείλεται αφ’ ενός στην ένταση του βλαπτικού παράγοντα και στην αμυντική κατάσταση του συγκεκριμένου οργανισμού αφ’ ετέρου.
Οι προσπάθεια του ανθρώπου για την διατήρηση της υγείας του εστιάζεται στην αύξηση της αμυντικής ικανότητας του οργανισμού απέναντι στους βλαπτικούς παράγοντες. Αυτό επιτυγχάνεται με την σωστή διατροφή, την διαμονή σε τόπους καλών κλιματολογικών συνθηκών (ύδωρ, αήρ) και σωστά διαμορφωμένους χώρους διαμονής και εργασίας.
Εάν νοσήσει θα πρέπει να ακολουθήσει διαιτολόγιο το οποίο θα βοηθήσει στην θεραπεία και να διαφοροποιήσει τον τρόπο της ζωής του ανάλογα. Αυτό γιατί –σύμφωνα με τον Ιπποκράτη- «εάν οι άνθρωποι ακολουθούν όταν είναι άρρωστοι τον ίδιο τρόπο ζωής με τους υγιείς, αφού κριτήριο τους είναι η απόλαυση και δεν απόσχουν από πράγματα που επιθυμούν, ούτε μετριάζουν τη χρήση τους τότε απέχουν της θεραπείας τους».
Ισχυρός σύμμαχος του ανθρώπου για την βελτίωση της υγείας του και τη θεραπεία από τις ασθένειες ήταν πάντα τα βότανα. Τα βότανα είναι άνθη, καρποί, φλοιός, ρίζες ή φύλλα φυτών και δένδρων έτσι όπως μας τα προσφέρει η γη. Ένας μεγάλος αριθμός από αυτά υπάρχουν μέσα στην καθημερινή διατροφή του ανθρώπου. Όταν όμως τα χρησιμοποιούμε για να θεραπεύσουμε κάποια ασθένεια τότε χρησιμοποιούμε τις ιδιότητες τους δυναμοποιημένες. Αυτό επιτυγχάνεται με την επεξεργασία τους αλλά και τον τρόπο παρασκευής τους. Το κάθε τμήμα ενός φυτού (φύλλα, ρίζα κ.λ.π.) έχει διαφορετικές θεραπευτικές ιδιότητες. Για να διατηρηθούν όσο το δυνατό καλύτερα οι ιδιότητες αυτές έχει μεγάλη σημασία η εποχή και η ώρα που συλλέγονται καθώς και ο τρόπος αποξήρανσης τους. Ιδιαίτερη σημασία επίσης έχει ο τρόπος παρασκευής τους έτσι ώστε να μην χάνουν την αποτελεσματικότητα τους (π.χ. λόγω υπερβολικού ή ανεπαρκούς βρασμού).

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι παρασκευής βοτάνων. Οι ποιο συνηθισμένοι είναι:
1)Έγχυμα: Ρίχνουμε το βραστό νερό πάνω στο βότανο και το αφήνουμε ανάλογα από 1-15 λεπτά. Στη συνέχεια το σουρώνουμε και το πίνουμε. Με αυτόν τον τρόπο παρασκευάζονται συνήθως άνθη, φύλλα λεπτά ή βότανα τα οποία πρέπει να διατηρούν το άρωμα τους.
2)Αφέψημα: Βράζουμε το νερό μαζί με το βότανο όσο χρόνο χρειάζεται και στη συνέχεια το σουρώνουμε και το πίνουμε. Με αυτόν τον τρόπο συνήθως παρασκευάζονται ρίζες, φλοιοί δένδρων και καρποί.
3)Βάμμα: Το βάμμα γίνεται με την παραμονή των βοτάνων για 10-15 ημέρες μέσα σε καθαρό οινόπνευμα ή αλκοολούχο ποτό 60-70 βαθμών. Η παραμονή του βοτάνου μέσα στο αλκοόλ έχει ως αποτέλεσμα να μεταφέρονται οι ιδιότητές του στο αλκοολούχο παρασκεύασμα δυναμοποιημένες. Το χρησιμοποιούμε σε σταγόνες σε νερό ή αφέψημα.
4)Κατάπλασμα: Τοποθετούμε το βότανο αναμειγμένο με νερό ή ξύδι ή κάποιο άλλο υλικό ανάλογα με την περίπτωση πάνω στην πάσχουσα περιοχή.
Επίσης τα βότανα χρησιμοποιούνται σε κρέμες ή αλοιφές για θεραπευτικούς και αισθητικούς λόγους.
Οι γνώσεις για τις θεραπευτικές ιδιότητες των βοτάνων και τον τρόπο παρασκευής τους ανάγονται στην αρχαιότητα και έχουν εμπλουτισθεί με την πάροδο των αιώνων με την πείρα πολλών ανθρώπινων γενεών. Ήταν δε ο βασικός τρόπος θεραπείας τους από τις ασθένειες όλα αυτά τα χρόνια μέχρι την ανακάλυψη των χημικών φαρμάκων.
Σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς (Αίγυπτο, Ελλάδα- ο Έλληνας γιατρός Διοσκορίδης γράφοντας τον πρώτο αιώνα μ.Χ. αναφέρει 400 περίπου βότανα-, Μεσοποταμία, Κίνα, Ινδία και οι ιθαγενείς της Αμερικής) τα βότανα χρησιμοποιούνται για θεραπευτικούς λόγους. Αλλά και η Δυτική βοτανοθεραπεία αναπτύχθηκε πολύ. Η τακτική χρήση των βοτανικών παρασκευασμάτων είχε αρχίσει το 1600 και διατηρήθηκε έως τη δημιουργία της συνθετικής φαρμακευτικής αγωγής την δεκαετία του 1950.
Τότε η επιστήμη και ο ιατρικός κόσμος επένδυσε πολλά στη χρήση των συνθετικών φαρμάκων και μειώθηκε το ενδιαφέρον για την βοτανοθεραπεία. Σήμερα μετά από 50 σχεδόν χρόνια χρήσης των συνθετικών φαρμάκων οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι λύνουν αφ΄ ενός μεν τα προβλήματα για μεγάλο αριθμό ασθενειών αλλά συγχρόνως έχουν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα των ανεπιθύμητων παρενεργειών που μπορεί να προκαλέσουν στον οργανισμό. Έτσι άρχισε πάλι να αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για την βοτανοθεραπεία.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στον κατάλογο των φυτών με γνωστές φαρμακευτικές ιδιότητες υπάρχουν σήμερα 5.800 στο κινέζικο Materia Medica, 2.500 στην Ινδία, τουλάχιστον 800 που συλλέγονται από τροπικά δάση της Αφρικής και σχεδόν 300 που περιγράφεται λεπτομερώς στην ιατρική στη Γερμανία – που είναι μέχρι σήμερα η μόνη Δυτική χώρα με επίσημες βοτανολογικές μονογραφίες- και πολλές ακόμα χιλιάδες που γνωρίζουν μόνο οι παραδοσιακοί θεραπευτές στις ποιο απομακρυσμένες γωνιές του κόσμου.
Η στροφή του ενδιαφέροντος πολλών επιστημόνων συναντά δύσκολα εμπόδια. Ένα από τα σημαντικότερα είναι ότι μέσα στις δεκαετίες αυτές που πέρασαν έχουν χαθεί ένα μεγάλο μέρος των γνώσεων πάνω στη θεραπεία με βότανα. Λίγοι πολιτισμοί πάνω στη γη διατήρησαν τις γνώσεις μέχρι σήμερα. Ένας από αυτούς είναι της Κίνας η οποία διατηρεί μέχρι σήμερα παραδοσιακούς τρόπους θεραπείας και οι γιατροί τους στα νοσοκομεία χρησιμοποιούν συνδυασμούς βοτάνων για να θεραπεύσουν σοβαρές ασθένειες.
Σήμερα η ελπίδα πως η ίδια η φύση μπορεί να προσφέρει την θεραπεία για οποιαδήποτε ασθένεια του ανθρώπου δίνει τη δύναμη σε χιλιάδες επιστήμονες και ερευνητές να συνεχίσουν την προσπάθεια της μελέτης των θεραπευτικών ιδιοτήτων των βοτάνων με γνώμονα τον άνθρωπο και την διατήρηση της υγείας του.

*Άρθρο της Ευαγγελίας Φραγκιαδάκη-Κουβάτσου στα Χανιώτικα Νέα